Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (ΝΔΠ / NPD)

Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας (ΝΔΠ / NPD)

Η Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από ένα διάχυτο μοτίβο μεγαλείου (στην φαντασία ή στη συμπεριφορά), την ανάγκη για θαυμασμό και την έλλειψη ενσυναίσθησης.


Μυθολογία

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πρόσωπα στην Ελληνική Μυθολογία ήταν και ο Νάρκισσος. Ένας ωραίος νέος της Βοιωτίας, γιος της Νύμφης Λειριώπης και του ποταμού Κηφισού χάριν του οποίου και αναπτύχθηκαν πολλές παραδόσεις (μύθοι).

Σημαντικότερες εξ αυτών των παραδόσεων ήταν:

  • Κάποια μέρα καθισμένος ο ωραίος Νάρκισσος κοντά σε μια πηγή είδε το πρόσωπό του στα νερά της πηγής. Γοητεύτηκε από την εικόνα του που καθρεφτιζόταν στο νερό και θέλησε, βυθίζοντας το βραχίονα του στο νερό να τη αιχμαλωτίσει. Επειδή όμως παρά τις προσπάθειές του δεν το κατόρθωνε παρέμεινε στη θέση αυτή αυτοθαυμαζόμενος μέχρι που μαράζωσε και πέθανε. Στη θέση εκείνη μετά από λίγο φύτρωσε το ομώνυμο άνθος ως σύμβολο της φθοράς και των χθόνιων θεοτήτων.
  • Ο Νάρκισσος αδιαφορώντας στον προς αυτόν έρωτα, του επίσης ωραίου νέου Αμεινία, κατέστη τελικά ο ηθικός αυτουργός στην αυτοκτονία του δεύτερου. Τότε η Νέμεσις αποφάσισε να τον τιμωρήσει σκληρά με το ίδιο πάθος, υποκινώντας τον, να δει στο νερό της πηγής την εικόνα του (το είδωλό του) και να την ερωτευθεί τόσο ώστε να πεθάνει από τον ανικανοποίητο προς εαυτόν έρωτά του.
  • Ο Νάρκισσος, μετά το θάνατο της επίσης πανέμορφης δίδυμης αδελφής του Ηχούς, με την οποία και ήταν ερωτευμένος, δεν έβρισκε παρηγοριά στη δυστυχία του εκτός από το να βλέπει τον εαυτόν του στο νερό κάποιας πηγής στις Θεσπιές και να θυμάται την αδελφή του. Μέχρι που πέθανε στη θέση εκείνη από εξάντληση.
  • Η γνωστότερη όμως και περισσότερο διαδεδομένη παράδοση για τον Νάρκισσο ήταν η παρακάτω που οφείλεται στον Οβίδιο (στο έργο του “Μεταμορφώσεις” ΙΙΙ 342). Σύμφωνα μ’ αυτή ο ωραίος Βοιωτός νέος, απασχολημένος να θαυμάζει την καθ’ όλα άριστη σωματική του διάπλαση από τις όχθες ποταμού, στα νερά αυτού, δεν έδωσε καμία προσοχή ή δεν ανταποκρίθηκε στον εκδηλούμενο έρωτα της Νύμφης Ηχούς η οποία και συνεχώς τον καλούσε. Αποτέλεσμα ήταν η μεν φωνή της Ηχούς να εξασθενεί συνέχεια σε τρόπο ώστε ν’ ακούγονται μόνο οι τελευταίες συλλαβές και να σβήνει, ο δε Νάρκισσος να πεθαίνει αυτοθαυμαζόμενος στο νερό του ποταμού που το χρησιμοποιούσε ως κάτοπτρο.

Διαγνωστικά κριτήρια της ΝΔΠ

Προκειμένου να διαγνωστεί ναρκισσιστική διαταραχή σε ένα άτομο, χρειάζεται να ισχύουν τουλάχιστον πέντε από τα εξής κριτήρια:

● Έχει μια μεγαλειώδη αίσθηση για τη σημαντικότητα του εαυτού του (π.χ., υπερβάλλει τα επιτεύγματα και τα ταλέντα του, προσδοκά να αναγνωρίζεται ως ανώτερος χωρίς ανάλογα επιτεύγματα).

● Είναι απασχολημένος με φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης, λάμψης, ομορφιάς, ή ιδανικής αγάπης.

● Πιστεύει ότι είναι «ιδιαίτερος» και μοναδικός και μπορεί να τον καταλάβουν ή να σχετιστεί μόνο με άλλα «ιδιαίτερα» ή υψηλού επιπέδου άτομα ή φορείς.

● Απαιτεί υπερβολικό θαυμασμό.

● Έχει παράλογες απαιτήσεις για ιδιαίτερα ευνοϊκή μεταχείριση ή αυτόματη συμμόρφωση με τις προσδοκίες του.

● Εκμεταλλεύεται τους άλλους για να επιτύχει τους δικούς του σκοπούς.

● Του λείπει η ενσυναίσθηση: είναι απρόθυμος να αναγνωρίσει ή να ταυτοποιήσει τα συναισθήματα και τις ανάγκες των άλλων.

● Συχνά ζηλεύει τους άλλους ή πιστεύει ότι οι άλλοι τον ζηλεύουν.

● Δείχνει αλαζονικός, με υπεροπτική συμπεριφορά ή στάση.

Όπως όλες οι διαταραχές προσωπικότητας, η Ναρκισσιστική διαταραχή είναι ένα βαθιά ριζωμένο, χρόνιο μοντέλο συμπεριφοράς που εκδηλώνεται ως μια άκαμπτη αντίδραση σε ένα ευρύ φάσμα προσωπικών και κοινωνικών καταστάσεων. Αυτή η συμπεριφορά αντιπροσωπεύει μια ακραία ή σημαντική απόκλιση από τον τρόπο με τον οποίο σχετίζεται με τους άλλους ο μέσος άνθρωπος, σε ένα δεδομένο πολιτισμικό πλαίσιο. Συνήθως έχει μια μονιμότητα και προκαλεί υποκειμενική δυσφορία και προβλήματα στην κοινωνική επίδοση.

Η διαταραχή συνήθως είναι εμφανής στην εφηβεία ή στην πρώιμη ενήλικη ζωή, όταν έχουν εδραιωθεί τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας.

Κοινωνικές δεξιότητες που λείπουν στα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή

● Ταπεινότητα, σεμνότητα

● Συνεργασία και ανιδιοτέλεια

● Καλοσύνη-ευγένεια

● Αυθεντικότητα

Κοινωνική επίδοση

Οι διαπροσωπικές σχέσεις των ατόμων με ναρκισσιστική διαταραχή της προσωπικότητας είναι συνήθως διαταραγμένες λόγω των αξιώσεών τους για ιδιαίτερη μεταχείριση, της ανάγκης για θαυμασμό και της αναλγησίας τους. Παρά το γεγονός ότι τα άτομα αυτά είναι συνήθως πολύ φιλόδοξα και με αυτοπεποίθηση, η επαγγελματική τους επίδοση συχνά είναι μειωμένη λόγω της έλλειψης ανεκτικότητας στην κριτική ή την ήττα.

Αποξενώνουν τους άλλους με την αλαζονεία τους, τον εγωκεντρισμό, την απληστία και την έλλειψη ευγένειας. Εξαγριώνονται όταν οι άλλοι δεν τους δείχνουν ιδιαίτερη μεταχείριση και δεν τους εξυπηρετούν. Σε σοβαρές περιπτώσεις ναρκισσισμού, μπορεί να υπάρχει κακοήθης χειριστικότητα, δολιότητα και αναλγησία, όπως συμβαίνει στις ψυχοπαθητικές προσωπικότητες.

Αιτιολογία της ναρκισσιστκής διαταραχής

Πολλοί επαγγελματίες ψυχικής υγείας πιστεύουν ότι η ναρκισσιστική διαταραχή οφείλεται σ’ ένα συνδυασμό παραγόντων: βιολογική προδιάθεση, ποιότητα αλληλεπίδρασης με τους φροντιστές της πρώιμης παιδικής ηλικίας και ψυχολογικοί παράγοντες που αφορούν την ιδιοσυγκρασία και την ικανότητα να διαχειρίζεσαι στρεσογόνες καταστάσεις.

Μερικοί ερευνητές θεωρούν ότι η ναρκισσιστική διαταραχή είναι πιο πιθανό να αναπτυχθεί όταν τα παιδιά βιώνουν ένα στυλ ανατροφής με υπερβολική φροντίδα, ή πολύ υψηλές προσδοκίες επειδή οι γονείς προκειμένου να διατηρήσουν την αυτοεκτίμησή τους, έχουν ανάγκη τα παιδιά τους να είναι ταλαντούχα ή ιδιαίτερα. Στο άλλο άκρο του φάσματος, η ναρκισσιστική διαταραχή μπορεί να αναπτυχθεί ως αποτέλεσμα παραμέλησης ή κακοποίησης και τραύματος που προκλήθηκε από τους γονείς ή άλλα άτομα εξουσίας κατά την παιδική ηλικία. Το άτομο ίσως έμαθε χειριστικές συμπεριφορές από το οικογενειακό του περιβάλλον κατά την παιδική ηλικία.

Όταν το παιδί μεγαλώνει μαθαίνοντας ότι η ευαισθησία δεν είναι αποδεκτή, η ικανότητά του να συντονίζεται με τα συναισθήματα και τις ανάγκες των άλλων μπορεί να υπονομευθεί.

Η έλλειψη γονεϊκής ενσυναίσθησης προς τις αναπτυξιακές ανάγκες του παιδιού, μπορεί να παίζει ουσιαστικό ρόλο. Στο πλαίσιο μιας διαταραγμένης σχέσης προσκόλλησης του παιδιού προς τη μητέρα, ο γονέας μπορεί να μην αναγνωρίζει σωστά και να μην κατευνάζει τα συναισθήματα του παιδιού, ιδίως σε περιπτώσεις αυξημένης διέγερσης. Έτσι, το αναπτυσσόμενο παιδί παραμένει με έντονα συναισθήματα τα οποία δεν βρίσκουν κατάλληλη αναγνώριση και ανταπόκριση, πράγμα που επιφέρει συναισθηματική απορρύθμιση. Τα παιδιά που μένουν με ανικανοποίητες βασικές ανάγκες, αποκτούν ένα πρόβλημα γύρω από την προσκόλληση. Αποφεύγουν την προσκόλληση στην ενήλικη ζωή αλλά ταυτόχρονα πασχίζουν συνεχώς να κερδίσουν προσοχή και θαυμασμό.

Ναρκισσιστής είναι κάποιος που έχει θάψει την έκφραση του πραγματικού του εαυτού ως απάντηση σε πρόσφατα τραύματα και την έχει αντικαταστήσει με έναν υψηλά ανεπτυγμένο και ικανοποιητικό εαυτό.

Ο Freud, θεώρησε το ναρκισσισμό ως ένα στάδιο ανάπτυξης που είτε οδηγούσε τελικά στη λιβιδινική εμπλοκή (κάθεξη- διαδικασία αφομοίωσης) με τους άλλους και το αντικείμενο αγάπης, είτε σηματοδοτούσε μία επιστροφή στη ναρκισσιστική libido, από την κάθεξη δηλαδή, πάλι πίσω στο «Εγώ». Ο Fenichel (1945), ήταν ένας από τους προγενέστερους αναλυτές που έδωσε έμφαση σε συναισθήματα κενότητας και μικρότητας σε ασθενείς, σε αντίθεση με την υπεραξιολόγηση του εαυτού και την περιφρόνηση των άλλων, όπως είχαν τονίσει οι Freud και Reich.

Αργότερα ο Kernberg (19775), υπογράμμισε την κλινική σημασία του ασυνήθιστου βαθμού αυτό-αναφοράς των ναρκισσιστών ασθενών, τονίζοντας επίσης την αντίφαση ανάμεσα στη διογκωμένη αυτό-εικόνα και στην υψηλή τους ανάγκη για αγάπη και θαυμασμό. Έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στα χαρακτηριστικά που συχνά συνδέονται με τη διαταραχή, όπως οι ρηχές συναισθηματικές τους ζωές, η εμπάθεια και η μειωμένη ευχαρίστηση της ζωής.

Περιέγραψε πως οι ναρκισσιστές ασθενείς νιώθουν αδύναμοι και βαριούνται όταν το εξωγενές «γκλίτερ» ξεβάφεται και όταν καμία νέα πηγή δε θρέφει την αυτό-αναφορικότητά τους. Ζηλεύουν τους άλλους, τείνουν να εξιδανικεύουν κάποιους ανθρώπους από τους οποίους περιμένουν τη ναρκισσιστική τους ανατροφοδότηση και συνηθίζουν να υποτιμούν και να απειλούν με περιφρόνηση όλους εκείνους από τους οποίους δεν περιμένουν τίποτα (συνήθως τα πρώτερα είδωλά τους).