Ο Κυκεώνας,ποτό των αρχαίων Ελλήνων

Η  λέξη Κυκεώνας προέρχεται από το ρήμα «κύκω» που σημαίνει αναμειγνύω, ανακατεύω.

Η σημερινή χρήση της λέξης, που έχει μάλλον αρνητική χροιά, δεν απέχει, μιας και μεταφορικά αναφέρεται στην ανακατωσούρα, το μπέρδεμα, το συνονθύλευμα ανόμοιων πραγμάτων, το χάος.

Τι ήταν όμως ο κυκεώνας και γιατί ήταν τόσος σημαντικός για τους Αρχαίους κατοίκους της Ελευσίνας και όχι μόνο;

Ο Κυκεώνας ήταν ένα αρχαίο ελληνικό ποτό φτιαγμένο κυρίως από νερό, χοντραλεσμένο κριθάρι (πτισάνη) και βότανα (κυρίως γλήχωνα, βότανο παρόμοιο με την μέντα). Αναφέρεται ότι χρησιμοποιούνταν επίσης και μυρωδικά όπως το κύμινο. Χρησιμοποιούνταν στο αποκορύφωμα των Ελευσίνιων Μυστηρίων για να σπάσει την ιερή αποχή από το φαγητό και το πιοτό, αλλά ήταν επίσης ένα αγαπημένο ποτό των Ελλήνων αγροτών.

Ο Κυκεώνας αναφέρεται στα ομηρικά κείμενα. Η Ιλιάδα τον περιγράφει ως αποτελούμενο από κριθάρι, νερό, βότανα, και τριμμένο τυρί αιγών (XI, 638-641). Στην Οδύσσεια, η Κίρκη προσθέτει κάποιο μέλι και χύνει το μαγικό φίλτρο της σε αυτόν (Χ, 234). Στον ομηρικό ύμνο η θεά Δήμητρα αρνείται το κόκκινο κρασί αλλά δέχεται τον καμένο Κυκεώνα από νερό και κριθάρι.

Πολλές φορές ο κυκεώνας ήταν κριθάλευρο με νερό, κρασί ή γάλα. Σε αυτό πρόσθεταν μέλι, τριμμένο τυρί, αλάτι ή χόρτα

Θεωρείται ότι είχε χωνευτικές ιδιότητες. Ο Ερμής το συστήνει, στην Ειρήνη του Αριστοφάνη (V. 712), στον ήρωα που έφαγε πάρα πολλά ξηρά φρούτα και καρύδια. Οι αριστοκράτες τον απέφευγαν ως ποτό των αγροτών.

Σε μία προσπάθεια να απαντηθεί το ερώτημα του πώς τόσοι πολλοί άνθρωποι στη διάρκεια δύο χιλιετιών, είχαν οράματα χρησιμοποιώντας τον Κυκεώνα κατά τη διάρκεια της τελετής των Ελευσίνιων Μυστηρίων, εικάζεται ότι το κριθάρι που χρησιμοποιούνταν ήταν μολυσμένο από τον παρασιτικό μύκητα Ερυσίβη, οι ψυχοενεργές ιδιότητες του μύκητα προκάλεσαν την έντονη εμπειρία που περιέγραφαν οι συμμετέχοντες στα Ελευσίνια.

Η πιθανή δράση του κυκεώνα ως ενθεογενούς (που οδηγεί σε κατάσταση έμπνευσης και καταληψίας) μελετήθηκε από τον χημικό΄Αλμπερτ Χόφμαν, που παρασκεύασε το LSD για θεραπευτικούς λόγους, μελετώντας τα φυτά του Θριάσιου Πεδίου. Η προσοχή του στράφηκε σε ένα παράσιτο της σίκαλης, το εργότιο.

Χημικές ενώσεις του παρασίτου χρησιμοποίησε και για την παραγωγή του LSD, υπήρχε όμως σίκαλη την εποχή εκείνη; Τελικά το παράσιτο βρέθηκε και στο κριθάρι, βάση για την παραγωγή του κυκεώνα. Η μελέτη τριών επιστημόνων, του οικονομολόγου και φανατικού μυκητολόγου Γκ. Γουόσον που ερευνούσε τι έπιναν και έτρωγαν οι μύστες των Ελευσίνιων, του Κάρλ Ράκ, καθηγητή κλασσικών σπουδών και μελετητή των εκστατικών τελετών, και του Χόφμαν, κατέληξε σε ένα βιβλίο που συζητήθηκε πολύ και που τελευταία ανατυπώθηκε στην χώρα μας: «Ο δρόμος για την Ελευσίνα, αποκαλύπτοντας το μυστικό των μυστηρίων» είναι ένα βιβλίο που θέτει πολλά ερωτήματα αλλά και αναζητά τα συστατικά του κυκεώνα.

Τα Δημητριακά: κριθάρι, στάρι, σίκαλη κ.α. δεν έχουν ψυχότροπες ιδιότητες. Ένα παράσιτο όμως σε ξενιστή των Δημητριακών, η Ερισυβώδης Όλυρα, σκληρώτιο του μύκητα claviceps purpurea, έχει τα βασικά αλκαλοειδή που περιέχουν Λυσεργικό οξύ. Η Ερισυβώδης Όλυρα της σίκαλης ονομάστηκε ergot και έγινε αιτία διαταραχών με «ψευδαισθήσεις» τον μεσαίωνα στην Ευρώπη, μεταξύ αυτών που έτρωγαν ψωμί χωρίς άλεσμα.

Η ερισυβώδης Όλυρα συνυπάρχει με ένα παρασιτικό αγριόχορτο το Λόλιο ή Ήρα, ζιζάνιο στα Δημητριακά. Το φάγωμα ψωμιού από Λόλιο, σύμφωνα με τον Οβίδιο προκαλεί διαταραχές στην όραση, ενώ ο Πλίνιος αναφέρεις ιλίγγους. Σε μια κωμωδία αναφέρεται η φράση: «Πρέπει να έχει φάει ψωμί από Λόλιο για να βλέπει ανύπαρκτα πράγματα». Ο Ψευδο-Διοσκουρίδης αναφέρει την Ήρα σαν «φυτό της παραφροσύνης».

Το κριθάρι μολύνεται συχνά από τον μύκητα που περιέχει Λυσεργικό οξύ – τον βασικό πυρήνα του ψυχοδηλωτικού L.S.D. (Δι-αιθυλ-αμίδη του Λυσεργικού οξέως). Κριθαρόζουμο με βληχώνα, είχε σαν συστατικά ο κυκεώνας, μας λέει ο Ομηρικός ύμνος στη Δήμητρα.